|
|||||||||||||
|
|
|||||||||||||
|
|
Sử-ĐịaCâu chuyện buồn và lúng túng của Nepal 23 October, 2026Đỗ KhiêmNăm 2015, động đất 7.8 trên thang Richter từng khiến 9.000 người chết tại Nepal và gây thiệt hại lớn ngay tại thủ đô Kathmandu. Việc động đất này không thường xuyên nhưng đều đặn xảy ra ở nhiều mức độ khác nhau, vào các năm 1916-1934-1966-1980-2011. Thiên tai lũ quét tháng 8. 2026 vừa qua là phối hợp giữa nhiều yếu tố. Động đất là 4.4 trên thang Richter nhưng biến đổi khí hậu gần đây và tăng nhiệt vài ba độ C đã khiến đá băng trên các đỉnh không còn bám vững các vách núi. Hiện nay lại đang ấm và gió mùa, tuyết tan một phần và gặp thêm các cơn mưa lớn khiến các con sông trở thành thác lũ. Đất, đá vì động đất đổ xuống bít lối các con suối, tạo ra những hồ nước mới. Khi tuyết tan thêm và mưa xuống tiếp thì các hồ này vỡ. Chuyện này vẫn còn đang tiếp diễn và sợ rằng chưa hết, tuy đã có 600 người chết và 2500 người mất tích.  Bùn đất phủ kín các tòa nhà sau trận lũ tại Trishuli, huyện Nuwakot, Nepal, ngày 27. 8. 2026. Ảnh: Reuters Nepal so sánh với Việt Nam thì, nói đại khái, là 1/3. Diện tích là 1/3 của Việt Nam (147.000 km2), dân số là 1/3 (31 triệu dân cư) , tổng sản lượng bình quân (PPP) cũng 1/3 tức là 6.000 USD/năm. Đây là nơi có 8 trái núi trong số 10 cái cao nhất trên thế giới. Khoảng 50.000/60.000 năm trước, khi con người từ châu Phi sang Đông Á đã tránh nơi này để đi vòng bằng hai hướng, hoặc phía nam theo bờ biển của bán đảo Ấn, hoặc là bọc phía bắc các quả núi để đi theo các đồng cỏ. Vào lúc đó là thời đại đông đá, không nói tới săn hái, đánh gấu đuổi nai, con người thở còn chưa được ở độ cao và độ lạnh này. Cuộc sống khả thi chăng duy nhất là ở khu vực thung lũng Kathmandu, nép mình vào dưới chân rặng Himalaya hùng vĩ. Nepal chính là nơi sanh của Đức Thích Ca tại Lâm tỳ ni (Lumbini) vào thế kỷ 6 trước Tây lịch. Ở CUỐI ĐƯỜNG, PHÁT TRIỂN THEO CÁCH NÀO? Nguyên tắc của phát triển là thông thương, đường bộ hay đường biển, là trao đổi hàng hóa, tư tưởng, kỹ thuật từ nơi này sang nơi khác. Ví von đơn giản, ta đi mua nhà có 2 mặt tiền đường lớn, giá mỗi m2 đất phải cao hơn là giá của căn nấp ngay đằng sau đít, kẹt ở cuối hẻm ngang 1 mét rưỡi, chỉ có xe máy vào được. Đây là thế của quốc gia Nepal, đến chân núi là đường cùng ngõ cụt và chẳng dẫn đi đâu hết. Văn minh ngôn ngữ Kha thuộc ngôn ngữ Môn-Khơ me, xuất hiện ở vùng Nepal này đầu tiên, cũng len lỏi ra đi đến phía bắc Ai lao ở Đông Dương qua những ngọn đồi và nương rẫy được gọi là văn minh “Mọi”. Nó không thoát ra được đến những đường lớn ngựa xe mà chỉ đeo gùi mà len theo ven núi. Ngược lại, thế hiểm của nơi này là nơi trú thân của những thành phần bị truy nã, trốn tránh và tỵ nạn. Từ thế kỷ 11, các đế chế Hồi giáo chinh phục miền bắc của bán đảo Ấn Độ. Các vương tộc, quí tộc Ấn giáo bỏ chạy đến sống nương nơi đất núi và có đến 50 tiểu quốc Rajput được thành lập tại đây. Nepal như vậy trở thành nơi gìn giữ văn hóa và tôn giáo Ấn “nguyên thủy” và truyền thống, không bị pha lẫn bởi ảnh hưởng Hồi. Năm 1768, sơn hà Nepal được thống nhất bởi vương triều Shah đại để vào cùng thời với nhà Nguyễn ở Việt nam. Nepal không bị thực dân đô hộ trực tiếp cũng nhờ vào thế trái độn giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Vương triều này được duy trì đến 2008 khi cộng hòa Nepal được thành lập. Tuy độc lập trong thời kỳ thuộc địa nhưng Nepal bị ảnh hưởng nặng nề của Anh quốc và chiến binh Gorkha của Nepal đánh thuê cho Anh quốc trở thành huyền thoại quân sự của thế giới. Vua Anh Charles 3 từng bảo, chỗ an toàn nhất trên thế giới là ở giữa 2 quân nhân Gorkha (!). Khi Ấn Độ độc lập thì lính Gorkha tiếp tục được Ấn Độ sử dụng. Thống tướng Ấn Manekshaw có câu, “Nếu một người lính bảo không sợ chết thì hoặc là anh nói láo, hoặc anh là Gorkha”. Năm 1950 Nepal ký hiệp ước hữu nghị với Ấn Độ và công dân Ấn có thể sang Nepal cư trú tự do và vô thời hạn cũng như là ngược lại, công dân Nepal thăm Ấn Độ hay ngụ cư Ấn Độ không cần visa hay hộ chiếu. Xuất lính đánh thuê và an ninh bảo vệ là một nguồn thu nhập lớn của quốc gia. Ngày nay ta có thể nhiều ngôi làng trù phú là làng Gorkha có cha anh cầm súng và đeo con dao kukri ở nước ngoài, Brunei, Singapore, Hong Kong hay vùng Vịnh v.v. Nói chung, kiều hối là nguồn thu nhập quan trọng, xuất khẩu lao động chiếm tới 33% của Tổng sản lượng quốc gia. Đây là kỷ lục xuất khẩu lao động trên thế giới. Việt Nam là 3,4%-5%, ngang với một nước như Ethiopia ở châu Phi về mặt này, Philippines ở châu Á là 7%-8%. Chỉ riêng xuất khẩu lính và an ninh Gorkha từ Nepal là 3,7%, so với nguồn du lịch là 6%-8% của Tổng sản lượng. Du lịch Nepal bắt đầu trong thập niên 60-70 là phong trào của chủ nghĩa hippy đi tìm tâm linh kèm với lại cần sa. Dạo đó còn có tuyến xe đò thẳng từ London sang Kathmandu hay các tuyến “con đường Hippy” từ Istanbul (Turkey) và Magic bus huyền thoại từ Iran. Ngày nay du lịch Nepal là “du lịch thành tích” của giới khá giả trên thế giới, đứng xếp hàng để chụp hình lưu niệm trên các đỉnh núi. Mỗi năm hiện có 40.000/50.000 khách đến Trại xuất phát của núi Everest (cao độ 5300m), có khách đến bằng trực thăng. Số khách lên đến đỉnh là 1000 người mỗi mùa trong khi 1953-1987 tức là trong 34 năm chỉ có 200 người thực hiện được. Chi phí lên đến đỉnh hiện khoảng 50.000/70.000 USD.  Hình từ trang này CÂU CHUYỆN NGHÈO CỦA NEPAL Như vậy, Nepal là một quốc gia thu nhập và lợi tức thấp, thuộc dạng nghèo. Nghèo tới đâu thì có chuyện sau đây. Vào cuối thể kỷ 20, thái tử Nepal là Dipendra theo học phổ thông ở Eton, Anh quốc. Anh gặp một cô Nepal lai Ấn Độ là Devyani Rana thuộc giòng dõi vương giả Ấn Độ cực giàu và lớn hơn anh 2 tuổi. Anh nuôi râu mép để tập cười duyên với cô. Chuyện riêng tư giữa họ kéo dài nhiều năm nhưng gia đình hai bên đều chống đối. Mẹ của thái tử muốn gả anh này cho một cô khác do bà chọn, chê cô Rana là không còn trong trắng. Phần gia đình của Rana thì mẹ cô này chê chàng thái tử là ít tiền! Ảnh sẽ lên làm vua mà mẹ! Vua thì cũng có nhiều thứ vua nhe con, chẳng hạn như là vua Nepal! Bà sợ con gái mình làm nữ hoàng sẽ thiếu thốn! Rana có trong tài khoản riêng trên 50 triệu trong khi lương của thái tử nhà nước cho mỗi năm chỉ có 2,4 triệu! Phần Dipendra thì về mặt chính trị hình như có bất mãn, không chấp nhận chế độ quân chủ lập hiến thay thế quân chủ chuyên chế từ 1990, có thể là vì lương thái tử ngửa tay ra mà nhận từ nhà nước ít ỏi chăng. Năm 2001, trong môt bữa ăn đầy đủ gia đình, Dipendra thay vào đồ trận cầm 4 cây súng, 3 dài và 1 ngắn. Anh giết bố giết mẹ, cùng với 1 em trai, 1 em gái, 1 ông chú, 2 bà cô và 1 ông dượng, 1 em gái họ là 9 người. Năm người khác trong gia đình bị thương, nhiều trẻ em hoàng tộc thoát nạn. Thái tử Dipendra tự sát nhưng không chết ngay và trong 3 ngày hôn mê được lên ngôi kế vị cha và như vậy cũng là một đời vua. Cô người yêu thì bỏ Nepal sang Ấn, rồi sang Anh, rồi sang Nga lánh. Một người chú không có mặt hôm đó và thoát chết được lên ngôi thay sau khi thái tử qua đời và vụ án có nhiều câu hỏi như tại sao thái tử lại tự bắn vào mang tai trái bằng tay phải? VẤN ĐỀ NƠI NÓC NHÀ THẾ GIỚI Tóm lại, Nepal ở hoàn cảnh một quốc gia mà tới thái tử còn bị mẹ vợ tương lai sợ là con gái bà lên ngôi nữ hoàng sẽ không có cái ăn. Quốc gia này phải nhập dầu, vật liệu xây dựng, nhập đồ dùng điện tử, thiếu hụt của cán cân thương mãi hàng năm là 25% của Tổng sản lượng. Canh nông còn chiếm 70% sức lao động và sản xuất 25% Tổng sản lượng. Số tuổi trẻ thất nghiệp là 21% và như vậy phải tìm việc ở nước ngoài. Phần thung lũng tuy thoải mái xanh tươi nhưng là một dải chân núi không dưa đi đến đâu hết và mấy ngàn năm bị địa lý này cô lập suốt bề dài lịch sử. Tranh chấp giữa vô số các tiểu quốc trong nhiều trăm năm đến đây để lánh nạn đế chế Hồi giáo Moghul đã tạo ra các tay đao tay súng tinh nhuệ Gorkha vào thế kỷ 18, dẻo dai và kỷ luật, lớn lên trong văn hóa chiến binh của đất núi. Nói cách khác, địa lý khắc nghiệt và cô lập đã cho Nepal các chiến sĩ dữ dội vung dao ở một hốc núi thay vì trao đổi văn hóa và phát triển thương mãi, kỹ thuật với thế giới. Ngược lại, đế chế Moghul (TK16-TK19) bên cạnh, bên dưới, đã từng là văn minh huy hoàng và giàu có nhất thế giới, vào đầu TK18 chiếm 25% Tổng sản lượng của thế giới tức là con số phần trăm ngang với Hoa Kỳ ngày nay. Đầu năm 2026, thế hệ Gen Z sau khi biểu tình phản đối rầm rộ đã thành công đưa Balendra Shah, 36 tuổi, lên cầm quyền với đa số ghế 182/275 tại Quốc hội. Ông là một ca sĩ nhạc rap làm thủ tướng và biểu tượng của hy vọng mới, đại diện cho giới trẻ.  Thủ tướng Balendra Shah (1990) tuyên thệ nhậm chức ngày 27. 3. 2026 Nepal đã bầu lên một chính quyền cắt đứt với quá khứ, kinh nghiệm quản lý và cai trị. Nhưng chính vì thế tân nội các non nớt về mọi mặt, giờ phải đối diện với thiên tai khi chưa biết hồ sơ trong bàn giấy cất ở nơi nào. Địa thế thì khó khăn, tài chánh thì eo hẹp, phương tiện thì không có, tình hình chưa ổn định mà không biết có hướng nào để giải quyết, như cách nào để thông các hồ mới ở trên cao? Nepal được gọi là cái nóc của thế giới, là cái mái. Ở trên cao có những vấn đề ở trên cao. 29. 8. 2026
Ý kiến - Thảo luận
Bài đã đăng
|
||||||||||||
|
|
|||||||||||||
